Рэспубліка Беларусь

 

27 ліпеня 1990 года. Дэкларацыя аб суверэнітэце. 27 ліпеня 1990 года беларускі парламент прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце БССР.

25 жніўня 1991 года праз тры дні пасля правалу путчу ў Маскве, Вярхоўны Савет 12-га склікання надаў  дакументам статус канстытуцыйнага закону. 19 верасня таго ж года ў сувязі з перайменаваннем БССР у Рэспубліку Беларусь адпаведныя змены былі ўнесены ў назву і тэкст дэкларацыі.

Дэкларацыя, якая працягвае мець законную сілу, складаецца з 12 артыкулаў. Асноўныя палажэнні:

Артыкул 1: “Рэспубліка Беларусь - суверэнная дзяржава, якая ўсталявана на аснове ажыццяўлення беларускай нацыяй яе неад'емнага права на самавызначэнне, дзяржаўнасці беларускай мовы, вяршэнства народа ў вызначэнні свайго лёсу”.

Артыкул 2: “Грамадзяне Рэспублікі Беларусь усіх нацыянальнасцей складаюць беларускі народ, які з'яўляецца носьбітам суверэнітэту і адзінай крыніцай дзяржаўнай улады ... Права выступаць ад імя ўсяго народа рэспублікі належыць выключна Вярхоўнаму Савету ...”.

Артыкул 3: “Дзяржаўны суверэнітэт Рэспублікі Беларусь сцвярджаецца ў імя вышэйшай мэты - свабоднага развіцця і дабрабыту, годнага жыцця кожнага грамадзяніна рэспублікі на аснове забеспячэння правоў асобы ў адпаведнасці з Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь і яе міжнароднымі абавязальніцтвамі”.

Артыкул 4: “Грамадзянства Рэспублікі Беларусь з'яўляецца неад'емнай часткай яе суверэнітэту ... Рэспубліка прымае ў грамадзянства і вырашае пытанне аб выхадзе з грамадзянства”.

Артыкул 5: “Зямля, яе нетры, іншыя прыродныя рэсурсы на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, паветраная прастора з'яўляюцца ўласнасцю беларускага народа ... Рэспубліка Беларусь утварае Нацыянальны банк, падпарадкаваны Вярхоўнаму Савету ..., стварае сваю фінансава-крэдытную сістэму ..., арганізуе ўласныя падатковую і мытную службу, мае права на стварэнне ўласнай грашовай сістэмы”.

Артыкул 6: “Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь з'яўляецца непадзельнай і недатыкальнай і не можа быць зменена або выкарыстана без згоды Рэспублікі Беларусь”.

Артыкул 7: “На тэрыторыі Рэспублікі Беларусь устанаўліваецца вяршэнства Канстытуцыі  і законаў Рэспублікі Беларусь”.

Артыкул 8:”Рэспубліка Беларусь самастойна ўстанаўлівае парадак арганізацыі на тэрыторыі рэспублікі аховы прыроды, выкарыстання прыродных рэсурсаў і забяспечвае народу  экалагічную бяспеку. Рэспубліка Беларусь мае права на пакрыццё страт, нанесеных ёй дзеяннямі саюзных органаў, саюзных рэспублік і іншых дзяржаў. Сваю свабоду і суверэнітэт Рэспубліка Беларусь у першую чаргу выкарыстоўвае на выратаванне народа ад наступстваў чарнобыльскай катастрофы”.

Артыкул 9: “Рэспубліка Беларусь самастойная ў рашэнні пытанняў культурнага і духоўнага развіцця, у стварэнні ўласнай сістэмы інфармацыі, адукацыі і выхавання. Рэспубліка Беларусь забяспечвае функцыяніраванне беларускай мовы ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, захаванне нацыянальных традыцый і гістарычнай сімволікі”.

Артыкул 10: “Рэспубліка Беларусь мае права на ўласныя Узброеныя Сілы, унутраныя войскі, органы дзяржаўнай і грамадскай бяспекі, падкантрольныя Вярхоўнаму Савету. Ніякія вайсковыя фармаванні іншых краін, іх ваенныя базы і пабудовы не могуць быць размешчаныя на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь без згоды яе Вярхоўнага Савета. Рэспубліка Беларусь ставіць за мэту зрабіць сваю тэрыторыю бяз'ядзернай зонай, а рэспубліку - нейтральнай дзяржавай”.

Артыкул 11: “Рэспубліка Беларусь самастойна ажыццяўляе правы на добраахвотныя саюзы з іншымі дзяржавамі і свабодны выхад з гэтых саюзаў. Рэспубліка Беларусь прапануе неадкладна прыступіць да распрацоўкі Дагавора аб саюзе суверэнных сацыялістычных дзяржаў”.

Артыкул 12: “Палажэнні Дэкларацыі рэалізуюцца Вярхоўным Саветам  шляхам прыняцця новай Канстытуцыі , законаў Рэспублікі Беларусь”. (1)

 

Канстытуцыя ад 15 сакавіка 1994 года.

Першая Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь абвясціла рэспубліку унітарнай дэмакратычнай сацыяльна-прававой дзяржавай, усталяваўшы прэзідэнцкую форму дзяржаўнага кіравання. У Канстытуцыі знайшлі сваё заканадаўчае замацаванне асноўныя правы і свабоды грамадзян, гарантаваныя Міжнародным Пактам аб грамадзянскіх і палітычных правах.

Значнымі паўнамоцтвамі дзяржаўнай улады надзяляўся Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь. Сярод іншых яго правоў усталёўвалася: прыняцце і змена Канстытуцыі, прызначэнне выбараў і рэферэндумаў, абранне вышэйшых судоў рэспублікі, Генпракурора, Старшыні і Савета Кантрольнай палаты РБ, Старшыні і Праўлення Нацбанка Беларусі, роспуск мясцовых Саветаў, вызначэнне ваеннай дактрыны РБ, а таксама абвяшчэнне вайны і заключэнне міру.

Асобнага раздзела пра ўрад (Кабінет Міністраў) Канстытуцыя не ўтрымоўвала, яго дзейнасць рэгулявалася артыкуламі 106-108, змешчанымі ў раздзеле пра Прэзідэнта. Асобным разделам рэгулявалася дзейнасць Канстытуцыйнага Суда РБ (артыкулы 125-132).

Вялікая ўвага Канстытуцыя надавала статусу Прэзідэнта. Кіраўнік дзяржавы і выканаўчай улады ў Рэспубліцы Беларусь абіраўся непасрэдна народам тэрмінам на 5 гадоў. Адна і тая ж асоба магла абірацца Прэзідэнтам не больш за два тэрміны.

Згодна з Канстытуцыяй Прэзідэнт з'яўляўся Галоўнакамандуючым Узброенымі Сіламі Рэспублікі Беларусь, ажыццяўляў кіраўніцтва сістэмай органаў выканаўчай улады, забяспечваў іх узаемадзеянне з прадстаўнічымі органамі; ствараў і касаваў міністэрствы, дзяржаўныя камітэты і іншыя цэнтральныя органы кіравання рэспублікі; падаваў Вярхоўнаму Савету кандыдатуры для выбрання на пасаду Старшыні Канстытуцыйнага, Вярхоўнага, Вышэйшага Гаспадарчага судоў, Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка; прадстаўляў дзяржаву ў адносінах з іншымі краінамі і міжнароднымі арганізацыямі; вёў перамовы і падпісваў міжнародныя дамовы; падпісваў законы; меў права не пазней чым у дзесяцiдзённы тэрмiн з дня атрымання закона вярнуць яго са сваімі пярэчаннямі ў Вярхоўны Савет для паўторнага абмеркавання і галасавання.

Першая Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь насіла дэмакратычны характар, аднак унесеныя ў яе змены рэспубліканскімі рэферэндумамі 24 лістапада 1996 года і 17 кастрычніка 2004 года значна змянілі яе змест у бок ўмацавання прэзідэнцкай улады. (2)

 

Дыскрымінацыйныя законы ў дачыненні да грамадскіх арганізацый і палітычных партый.

Закон Рэспублікі Беларусь ад 1994/10/04 N 3254-XII “Аб грамадскіх аб'яднаннях”.

Згодна з арт. 1 Закону “Аб грамадскіх аб'яднаннях” грамадскім аб'яднаннем з'яўляецца добраахвотнае аб'яднанне грамадзян, якія ва ўстаноўленым заканадаўствам парадку аб'ядналiся на аснове агульнасці інтарэсаў для сумеснай рэалізацыі грамадзянскіх, сацыяльных, культурных і іншых правоў.

У адпаведнасці з арт. 7 Закону дзейнасць незарэгістраваных грамадскіх аб'яднанняў, саюзаў на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь забараняецца. Законам устаноўлены складаны парадак рэгістрацыі грамадскіх аб'яднанняў, які пакідае за выканаўчай уладай шырокія паўнамоцтвы на сваё меркаванне прымаць рашэнне адносна дазволу або адмовы ў рэгістрацыі. Дзяржаўныя органы, адказныя за рэгістрацыю грамадскіх аб'яднанняў, валодаюць вельмі шырокім колам паўнамоцтваў у плане кантролю і прыпынення функцыянавання арганізацый. На практыцы дадзеныя паўнамоцтвы нярэдка ўжываюцца адносна грамадскіх аб'яднанняў, якія займаюцца адвакацыяй і абаронай правоў чалавека.

У Законе прыводзіцца спіс невыразна сфармуляваных прычын, па якіх можа быць адмоўлена ў рэгістрацыі грамадскіх аб'яднанняў, уключаючы любое парушэнне парадку заснавання або неадпаведнасць яго ўстаноўчых дакументаў законам Рэспублiкi Беларусь. Шматлікія расплывістыя фармулёўкі пра прычыны адмовы ў рэгістрацыі і забароны дзейнасці грамадскіх аб'яднанняў і фондаў, якія можна сустрэць у Законе, супярэчаць міжнароднаму праву. Пералічаныя ў іх падставы значна шырэй, чым тыя, што дазволеныя міжнародным правам. Беларускі пералік падстаў для адмовы ў рэгістрацыі і забароны дзейнасці НДА шырэй і даўжэй, чым у любой іншай краіне Еўропы.

Закон першапачаткова насіў дыскрымінацыйны характар, які парушае права на свабоду асацыяцыяў, а занесеныя ў яго наступныя змены яшчэ ў большай ступені ўзмацнілі гэта.

Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 2 ад 26 студзеня 1999 года "Аб некаторых мерах па ўпарадкаванні дзейнасці палітычных партый, прафесійных саюзаў, іншых грамадскіх аб'яднанняў” усталяваў асаблівы спосаб рэгістрацыі аб'яднанняў, больш жорсткі, чым дазволены адпаведнымі законамі. Дэкрэт таксама абавязаў усе грамадскія аб'яднанні, якія былі зарэгістраваныя раней, прайсці перарэгістрацыю ў адпаведнасці з новым парадкам. Гэта прывяло да сітуацыі, калі сотні арганізацый у краіне не змаглі перарэгістравацца і страцілі свой статус. У сувязі з прыняццем названага Дэкрэта Прэзідэнта № 2 усе арганізацыі, якія не прайшлі перарэгістрацыю, былі забароненыя ў Беларусі. Пазней аналагічная забарона была уведзена ў Законе “Аб палітычных партыях” і Законе "Аб грамадскіх аб'яднаннях", а таксама была ўстаноўлена адміністрацыйная адказнасць за парушэнне такой забароны.

У лютым 2014 года ўступіў у сілу Закон Рэспублікі Беларусь ад 4 лістапада 2013 года "Аб унясенні дапаўненняў і змяненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь па пытаннях дзейнасці палітычных партый і іншых грамадскіх аб'яднанняў", што датычыцца пытанняў дзейнасці, у тым ліку, грамадскіх аб'яднанняў. Закон змякчыў крытэрыі тэрытарыяльнага прадстаўніцтва заснавальнікаў пры стварэнні рэспубліканскіх і мясцовых грамадскіх аб'яднанняў (патрабаванне аб агульнай колькасці заснавальнікаў у 50 чалавек для арганізацыі нацыянальнага ўзроўню і 10 чалавек для мясцовых аб'яднанняў захавалася). Таксама закон нязначна скараціў пералік дакументаў, якія падаюцца на рэгістрацыю, удакладніў некаторыя пытанні рэгістрацыі аддзяленняў міжнародных грамадскіх аб'яднанняў, унёс іншыя паляпшэнні тэхнічнага характару.

У той жа час названымі зменамі ў Закон “Аб грамадскіх аб'яднаннях” была ўведзена дадатковая падстава для ліквідацыі грамадскіх аб'яднанняў праз суд: непрадстаўленне аб'яднаннем на працягу трох гадоў запар патрэбных заканадаўствам штогадовых справаздач у рэгіструючы орган (Міністэрства юстыцыі і яго абласныя падраздзяленні). Пры гэтым парадак рэгістрацыі грамадскіх аб'яднанняў застаўся цяжкім, а шырокае кола падстаў для адмовы дае Міністэрству юстыцыі магчымасць адвольна адмовіць у рэгістрацыі на падставе тэхнічных парушэнняў ці нязначных недахопаў у афармленні дакументаў. (3)

Закон Рэспублікі Беларусь ад 1994/10/05 N 3266-XII "Аб палітычных партыях". Закон Рэспублікі Беларусь ад 1994/10/05 "Аб палітычных партыях" парушае права грамадзян на свабоду асацыяцыяў, паколькі накладвае на дзейнасць партый сур'ёзныя абмежаванні: грамадзянін можа ўваходзіць толькі ў адну палітычную партыю (частка 7 артыкула 13); забаронена фінансаванне палітычных партый з замежных крыніц, за кошт замежных грамадзян і асоб без грамадзянства, а таксама за кошт прадпрыемстваў з замежнымі інвестыцыямі, забаронена фінансаванне партый за кошт рэспубліканскага ці мясцовага бюджэту, за кошт дзяржаўных органаў і іншых дзяржаўных арганізацый (частка 3 артыкула 24) ; не дазваляецца стварэнне арганізацыйных структур палітычных партый па іншым прынцыпе акрамя тэрытарыяльнага (частка 3 артыкула 12, частка 3 артыкула 10); партыі абавязаныя мець арганізацыйныя структуры ў большасці абласцей і горадзе Мінску (частка 3 артыкула 10); у склад палітычных партый могуць уваходзіць толькі грамадзяне Рэспублікі Беларусь, якія  дасягнулі ўзросту 18 гадоў (частка 2 артыкула 13).

Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 2 ад 26 студзеня 1999 года "Аб некаторых мерах па ўпарадкаванні дзейнасці палітычных партый, прафесійных саюзаў, іншых грамадскіх аб'яднанняў” быў прызваны перш за ўсё абмежаваць колькасць палітычных партый. У адпаведнасці з Дэкрэтам для стварэння і дзейнасці палітычнай партыі неабходна было не менш чым 1000 заснавальнiкаў (членаў) ад большасцi абласцей Рэспублiкi Беларусь i г. Мiнска (замест 500 згодна з законам РБ “Аб палітычных партыях”). У выніку перарэгістрацыі ў 1999 г. у рэспубліцы засталося 17 палітычных партый. (4)

Закон Рэспублікі Беларусь ад 15 снежня 2005 года № 71-3 “Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у некаторыя заканадаўчыя акты Рэспублікі Беларусь па пытанні ўзмацнення адказнасці за дзеянні, накіраваныя супраць чалавека і грамадскай бяспекі”.

Законам Рэспублікі Беларусь ад 15 снежня 2005 года "Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у некаторыя заканадаўчыя акты Рэспублікі Беларусь па пытанні ўзмацнення адказнасці за дзеянні, накіраваныя супраць чалавека і грамадскай бяспекі” ў Крымінальны кодэкс уведзены новы артыкул 193-1, у якім устаноўлена адказнасць за незаконную арганізацыю дзейнасці грамадскага аб'яднання, рэлігійнай арганізацыі ці фонду альбо ўдзел у іх дзейнасці. У адпаведнасці з названым артыкулам крымінальная адказнасць наступае за арганізацыю дзейнасці альбо ўдзел у дзейнасці палітычнай партыі, іншага грамадскага аб'яднання, рэлігійнай арганізацыі або фонду, якія не прайшлі ў належным парадку дзяржаўную рэгістрацыю. У дачыненні да якіх маецца рашэнне ўпаўнаважанага дзяржаўнага органа аб іх ліквідацыі ці прыпыненні іх дзейнасці, а таксама арганiзацыя дзейнасці або ўдзел у дзейнасці палітычнай партыі, іншага грамадскага аб'яднання, рэлігійнай арганізацыі або фонду, якія не прайшлі ва ўстаноўленым парадку дзяржаўнай рэгістрацыі. Санкцыя артыкула прадугледжвае пакаранне ў выглядзе штрафу, або арышту на тэрмін да шасці месяцаў, або пазбаўленне волі на тэрмін да двух гадоў.

Венецыянская камісія ў сваім Заключэнні “Аб адпаведнасці артыкула 193.1 Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь датычна правоў незарэгістраваных аб'яднанняў міжнародным стандартам правоў чалавека», прынятым Венецыянскай камісіяй на яе 88-м Пленарным пасяджэнні ў Венецыі (14-15 кастрычніка 2011года) лічыць, што беларускае заканадаўства стварае занадта складаныя ўмовы для стварэння грамадскіх аб'яднанняў, роўна як і складаную працэдуру рэгістрацыі, з магчымасцю адвольнай адмовы ў ёй.

Акрамя таго, парадак роспуску, прадугледжаны заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, стварае дадатковыя цяжкасці, калі нават не пагрозу прававому статусу аб'яднання. На думку Венецыянскай камісіі, усталяванне артыкулам 193.1 Крымінальнага кодэкса пакарання за дзеянні, звязаныя з арганізацыяй альбо кіраўніцтвам аб'яднаннем на той падставе, што яно не прайшло дзяржаўную рэгістрацыю, не адпавядае строгім крытэрам, прадугледжаных артыкуламі 22.2 і 19.2 МПГПП, а таксама 11.2 і 10.2 ЕСПЧ. Гэта робіць дзейнасць незарэгістраваных аб'яднанняў па сутнасці немагчымай і, такім чынам, абмяжоўвае права на свабоду асацыяцый. (5)(43)

Закон Рэспублікі Беларусь ад 8 лістапада 2011 года № 309-З “Аб унясенні дапаўненняў і змяненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь”. Законам Рэспублікі Беларусь ад 8 лістапада 2011 года № 309-З “Аб унясенні дапаўненняў і змяненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь” у Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь быў занесены артыкул 369-2, якi ўстанаўлівае адказнасць за парушэнне парадку атрымання ахвяраванняў з-за мяжы, што сур'ёзна ўскладніла ўмовы дзейнасці НПО.

Закон істотна робіць больш жорсткай адказнасць за парушэнне парадку атрымання замежнай бязвыплатнай дапамогі, прапаноўваючы нароўні з узмацненнем жорсткасці ўжо існуючай адміністрацыйнай адказнасці (і магчымасцю ліквідацыі грамадскіх аб'яднанняў і палітычных партый за падобныя парушэнні) увядзенне і крымінальнай адказнасці. Для атрымання замежных ахвяраванняў неабходна згода дзяржавы. Карпаратыўныя ахвяраванні могуць быць атрыманы толькі па закрытым пераліку мэтаў. Тэрмін “іншых дзеянняў, забароненых заканадаўствам" у спалучэнні з пашыраным тлумачэннем дакладна нявызначанага паняцця "агітацыйна-масавай работы сярод насельніцтва”, пры наяўнасці не знятага адміністрацыйнага спагнання дазваляе кваліфікаваць як крымінальнае дзеянне любую дзейнасць, звязаную з атрыманнем і выкарыстаннем замежнай бязвыплатнай дапамогі. З іншага боку, юрыдычная трактоўка фармулёўкі "атрыманне ... для ажыццяўлення экстрэмісцкай дзейнасці ці іншых дзеянняў, забароненых заканадаўствам» дазваляе расцэньваць дадзены склад як фармальны з прамым намерам: неабходна прамы намер здзяйснення экстрэмісцкай дзейнасці ці іншых дзеянняў. Уключэнне ў склад мэты «агітацыйна-масавай працы» практычна дазваляе любую дзейнасць у напрамку асветы грамадзян кваліфікаваць як прадугледжаную дадзеным артыкулам. У гэтым кантэксце асаблівую трывогу выклікае таксама ўключэнне ў склад як адміністрацыйнай, так і крымінальнай адказнасці атрыманне, захоўванне і перасоўванне замежнай бязвыплатнай дапамогі для фінансавання правядзення любых семінараў, без вызначэння іх мэты і тэматыкі.

Артыкул 369-2 КК РБ. Атрыманне замежнай бязвыплатнай дапамогі ў парушэнне заканадаўства Рэспублікі Беларусь. Атрыманне, а таксама захоўванне, перамяшчэнне замежнай бязвыплатнай дапамогі для ажыццяўлення экстрэмісцкай дзейнасці ці іншых дзеянняў, забароненых заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, альбо фінансавання палітычных партый, саюзаў (асацыяцый) палітычных партый, падрыхтоўкі або правядзення выбараў, рэферэндумаў, адклiкання дэпутата, члена Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, арганізацыі або правядзення сходаў, мітынгаў, вулічных шэсцяў, дэманстрацый, пікетавання, забастовак, вырабу або распаўсюджання агітацыйных матэрыялаў, правядзення семінараў або іншых формаў палітычнай і агітацыйна-масавай работы сярод насельніцтва, учыненыя на працягу года пасля накладання адміністрацыйнага спагнання за такія ж парушэнні - караюцца штрафам, або арыштам на тэрмін да трох месяцаў, ці абмежаваннем волі на тэрмін да трох гадоў, або пазбаўленнем волі на тэрмін да двух гадоў. (6)

Закон Рэспублікі Беларусь ад 8 лістапада 2011 года № 309-З "Аб унясенні дапаўненняў і змяненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь".

Законам Рэспублікі Беларусь ад 8 лістапада 2011 года "Аб унясенні дапаўненняў і змяненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь" уведзена новая рэдакцыя артыкула 23.24 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях. Калі ранейшая рэдакцыя часткі 2 дадзенага артыкула ўсталёўвала адказнасць за нямэтавае выкарыстанне замежнай бязвыплатнай дапамогі або на мэты, забароненыя заканадаўствам, то цяпер дадзены склад уключае ў сябе любое выкарыстанне замежнай бязвыплатнай дапамогі з парушэннем заканадаўства. З улікам таго, што беларускае бухгалтарскае, гаспадарчае, падатковае заканадаўства, а таксама заканадаўства аб справаводстве маюць шматлікія прабелы і нормы, якія не выключаюць падвойнае тлумачэнне, дадзеная змена будзе азначаць фактычную магчымасць прыцягнення да адміністрацыйнай адказнасці любога атрымальніка замежнай бязвыплатнай дапамогі пры наяўнасці якіх-небудзь фармальных парушэнняў, выяўленых правяраючымі. Па сутнасці, заканадавец вырашыў распаўсюдзіць адміністрацыйную адказнасць на ўсе магчымыя парушэнні, якія могуць мець месца пры аперацыях з замежнай бязвыплатнай дапамогай.

Артыкул 23.24. Парушэнне заканадаўства аб замежнай бязвыплатнай дапамогі:

  1. Прадастаўленне замежным грамадзянінам або асобай без грамадзянства замежнай бязвыплатнай дапамогі на ажыццяўленне дзейнасці, забароненай заканадаўствам, патрабуе дэпартацыі з канфіскацыяй гэтай дапамогі.
  2. Атрыманне, а таксама захоўванне, перамяшчэнне замежнай бязвыплатнай дапамогі для ажыццяўлення экстрэмісцкай дзейнасці ці іншых дзеянняў, забароненых заканадаўствам, альбо фінансавання палітычных партый, саюзаў (асацыяцый), падрыхтоўкі або правядзення выбараў, рэферэндумаў, адклiкання дэпутата, члена Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, арганізацыі або правядзення сходаў, мітынгаў, вулічных шэсцяў, дэманстрацый, пікетавання, забастовак, вырабу або распаўсюджання агітацыйных матэрыялаў, правядзення семінараў або іншых формаў палітычнай і агітацыйна-масавай работы сярод насельніцтва, калі ў гэтых дзеяннях няма складу злачынства - цягнуць накладанне штрафу ў памеры ад пяцiдзесяцi да двухсот базавых велічынь з канфіскацыяй гэтай дапамогі, а на юрыдычную асобу - да ста працэнтаў кошту замежнай бязвыплатнай дапамогі з канфіскацыяй гэтай дапамогі. (7)

 

Пашырэнне паўнамоцтваў Прэзідэнта  

Закон Рэспублікі Беларусь ад 21 лютага 1995 года № 3602-XІІ “Аб Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь”.

Закон Рэспублікі Беларусь ад 21 лютага 1995 года "Аб Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь” заканадаўча замацаваў найшырэйшыя паўнамоцтвы Прэзідэнта.

Паўнамоцтвы Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь:

  • прызначае рэспубліканскія рэферэндумы;
  • прызначае чарговыя і пазачарговыя выбары ў Палату прадстаўнікоў, Савет Рэспублікі і мясцовыя прадстаўнічыя органы;
  • распускае палаты ў выпадках і ў парадку, прадугледжаных Канстытуцыяй;
  • прызначае шэсць членаў Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў;
  • утварае, ліквідуе і рэарганізуе Адміністрацыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, іншыя органы дзяржаўнага кіравання, а таксама кансультатыўна-дарадчыя і іншыя органы пры Прэзідэнце;
  • са згоды Палаты прадстаўнікоў прызначае на пасаду Прэм'ер-міністра;
  • вызначае структуру Урада Рэспублікі Беларусь, прызначае на пасаду і вызваляе ад пасады намеснікаў Прэм'ер-міністра, міністраў і іншых членаў Урада, прымае рашэнне аб адстаўцы Урада або яго членаў;
  • са згоды Савета Рэспублікі прызначае на пасаду Старшыні Канстытуцыйнага Суда, Старшыні Вярхоўнага Суда, Старшыні Вышэйшага Гаспадарчага Суда з ліку суддзяў гэтых судоў;
  • са згоды Савета Рэспублікі прызначае на пасаду суддзяў Вярхоўнага Суда, суддзяў Вышэйшага Гаспадарчага Суда, Старшыню Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў, Генеральнага пракурора, Старшыні і членаў Праўлення Нацыянальнага банка;
  • прызначае шэсць суддзяў Канстытуцыйнага Суда, іншых суддзяў Рэспублікі Беларусь;
  • вызваляе ад пасады Старшыню і суддзяў Канстытуцыйнага Суда, Старшыні і суддзяў Вярхоўнага Суда, Старшыню і суддзяў Вышэйшага Гаспадарчага Суда, Старшыню і членаў Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў, Генеральнага пракурора, Старшыню і членаў Праўлення Нацыянальнага банка па падставах, прадугледжаных законам, з паведамленнем Савету Рэспублікі;
  • прызначае на пасаду і вызваляе ад пасады Старшыню Камітэта дзяржаўнага кантролю;
  • мае права старшынстваваць на пасяджэннях Урада Рэспублікі Беларусь;
  • прызначае кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і вызначае іх статус; прызначае прадстаўнікоў Прэзідэнта ў Парламенце і іншых службовых асоб, пасады якіх вызначаны ў адпаведнасці з заканадаўствам, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй;

вырашае пытанні аб прыёме ў грамадзянства Рэспублікі Беларусь, яго спыненні і прадастаўленні прытулку;

  • ажыццяўляе памілаванне асуджаных;
  • у выпадках, прадугледжаных заканадаўствам, мае права адкласці правядзенне забастоўкі або прыпыніць яе, але не больш чым на трохмесячны тэрмін;
  • падпісвае законы; мае права ў парадку, устаноўленым Канстытуцыяй, вярнуць закон або асобныя яго палажэнні са сваімі пярэчаннямі ў Палату прадстаўнікоў;
  • мае права адмяняць акты Урада;
  • непасрэдна або праз органы створаныя ім ажыццяўляе кантроль за выкананнем заканадаўства мясцовымі органамі кіравання і самакіравання;
  • мае права прыпыняць рашэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў і адмяняць рашэнні мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў у выпадку неадпаведнасці іх заканадаўству;
  • фарміруе і ўзначальвае Савет Бяспекі Рэспублікі Беларусь; прызначае на пасаду і вызваляе ад пасады Дзяржаўнага сакратара Савета Бяспекі;
  • з'яўляецца Галоўнакамандуючым Узброенымі Сіламі Рэспублікі Беларусь;
  • прызначае на пасады і вызваляе ад пасад вышэйшае камандаванне Узброеных Сіл. (8)

 

Рэспубліканскі рэферэндум у Рэспубліцы Беларусь 14 мая 1995  года. 

Першы рэспубліканскі рэферэндум у Рэспубліцы Беларусь быў праведзены 14 мая 1995 года па ініцыятыве Прэзідэнта. У лютым 1995 года Лукашэнка абвясціў пра намер правесці рэферэндум. 11 красавіка 1995 года дэпутаты Вярхоўнага Савета большасцю галасоў выказаліся «за» і прызначылі дату правядзення - 14 траўня 1995 года, але выступілі супраць вынясення на ўсенароднае абмеркаванне трох з чатырох прапанаваных кіраўніком дзяржавы пытанняў. Лукашэнка заявіў, што бярэ адказнасць за правядзенне рэферэндуму на сябе і прыгразіў прыпыніць дзейнасць вышэйшага заканадаўчага органа ў выпадку, калі Вярхоўны Савет не зменіць сваю пазіцыю. У знак пратэсту дэпутаты фракцый БНФ на чале з Зянонам Пазняком і БСДГ на чале з Алегам Трусавым распачалі галадоўку ў зале пасяджэнняў парламента і засталіся там начаваць у ноч з 11 на 12 красавіка. Ноччу, на падставе таго, што было паведамленне аб мініраванні будынка парламента (па дадзеных следства, паведамленне сапраўды мела месца, аднак яго аўтара высветліць не ўдалося), у залу пасяджэнняў быў уведзены АМАП і супрацоўнікі службы бяспекі Прэзідэнта, якія гвалтам выправадзілі гэтых дэпутатаў. Раніцай дэпутаты паведамілі, што іх эвакуацыя суправаджалася збіццём. Следства па справе зафіксавала наяўнасць у дэпутатаў цялесных пашкоджанняў. Прэзідэнт заявіў, што ён асабіста аддаў загад аб эвакуацыі ў мэтах бяспекі. Рэспубліканская пракуратура распачала крымінальную справу па заяве групы дэпутатаў аб збіцці іх работнікамі міліцыі ў Доме ўрада. Справа аб збіцці дэпутатаў, распачатая на падставе часткі 2 артыкула 201 і часткі 2 артыкула 167 Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь, была прыпынена ў сувязі з немагчымасцю ўстанавіць тых, хто падлягаў прыцягненню ў якасці абвінавачаных.

13 красавіка 1995 года дэпутаты Вярхоўнага Савета ў выніку паўторнага галасавання прынялі пастанову № 3728-XII "Аб правядзенні рэспубліканскага рэферэндуму па пытаннях, прапанаваных Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь і мерах па яго забеспячэнні". Рэферэндум быў прызначаны на 14 траўня, адначасова з першым турам галасавання па выбарах у Вярхоўны Савет. 12 красавіка Канстытуцыйны Суд адмовіў Камісіі Вярхоўнага Савета па адукацыі, культуры і гістарычнай спадчыне, якая запатрабавала прызнаць неканстытуцыйным вынясенне на рэферэндум пытання аб прадастаўленні рускай мове роўнага статусу з беларускай.

На рэферэндум былі вынесеныя наступныя чатыры пытанні:

- Аб наданні рускай мове роўнага статусу з беларускай;

- Аб увядзенні новага дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь і Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь;

- Аб ухваленні дзеянняў Прэзідэнта, накіраваных на эканамічную інтэграцыю з Расійскай Федэрацыяй;

- Аб унясенні змяненняў у Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь, якія прадугледжвалі магчымасць прыпынення паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь у выпадках сістэматычнага або грубага парушэння Канстытуцыі.

Паводле дадзеных Цэнтрвыбаркама, гэтыя пытанні атрымалі падтрымку грамадзян Рэспублікі Беларусь. Па выніках галасавання прынята дзяржаўная сімволіка, адрозная ад савецкай некаторымі другараднымі дэталямі, а рускай мове нададзены статус дзяржаўнай. Таксама Прэзідэнт атрымаў права на датэрміновы роспуск парламента.

Адразу ж пасля рэферэндуму была ўведзена новая дзяржаўная сімволіка, знятыя абмежаванні ў выкарыстанні рускай мовы, больш інтэнсіўным стала беларуска-расійскае супрацоўніцтва.

Рэферэндум 1995 года быў незаконным. Згодна Канстытуцыі і Закону аб рэферэндумах, на такія галасаванні нельга было выносіць пытанні, звязаныя з мовай і культурай. Акрамя таго, Аляксандр Лукашэнка вырашыў правесці рэферэндум за паўгода да новых выбараў, што таксама было забаронена нормамі дзеючага заканадаўства. Вынікі рэферэндуму ўмацавалі пазіцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Лукашэнкі і заклалі аснову для далейшага ўзмацнення выканаўчай галіны ўлады на шкоду заканадаўчай і судовай. (9)

 

Рэспубліканскі рэферэндум 24 лістапада 1996 года.

Рэспубліканскім рэферэндумам 24 лістапада 1996 года былі ўнесены першыя змены і дапаўненні ў Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь.

У жніўні 1996 года Лукашэнка выступіў з ініцыятывай правядзення новага рэферэндуму: па пытаннях увядзення формы прэзідэнцкай рэспублікі, адносіны да смяротнага пакарання, прыватнай уласнасці на зямлю і пераносу Дня незалежнасці з 27 ліпеня (Прыняцце дэкларацыі аб суверэнітэце Рэспублікі Беларусь (БССР) на 3 ліпеня (Дзень вызвалення Мінска ад нямецкіх захопнікаў). Парламент перанёс дату рэферэндуму на 24 лістапада. 19 кастрычніка Усебеларускі народны сход (каля 6 тысяч “прадстаўнікоў народа і працоўных калектываў”) падтрымала ідэю правядзення прэзідэнцкага рэферэндуму. У той жа дзень на плошчы каля Мінскага опернага тэатра апазіцыя правяла дазволены мітынг пратэсту, які скончыўся сутыкненнямі з міліцыяй.

Кіраўніцтва парламента катэгарычна адпрэчыла прапановы Лукашэнкі аб канстытуцыйнай рэформе. Нават прапанаванае прапрэзідэнцкімi дэпутатамі “кампраміснае рашэнне” было адхілена 88 галасамі супраць 84. Больш за тое, па ініцыятыве кіраўніцтва Вярхоўнага Савета ў Канстытуцыйным судзе была ўзбуджаная справа супраць Лукашэнкі па факце парушэння Канстытуцыі. Заходнія краіны падтрымалі апазіцыю.

Група дэпутатаў Вярхоўнага Савета ўключыла ў парадак дня пытанне аб імпічменце Лукашэнку. Затым у выніку пасрэдніцкіх дзеянняў кіраўніцтва Расіі ў ноч на 22 лістапада ў Мінску прайшлі перамовы Старшыні Дзярждумы РФ Генадзя Селязнёва, прэм'ер-міністра Віктара Чарнамырдзіна, старшыні Савета Федэрацыі Ягора Строева, Прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі і Старшыні Вярхоўнага Савета Сямёна Шарэцкага, па выніках якіх было падпісана «Пагадненне аб грамадска-палітычнай сітуацыі і аб канстытуцыйнай рэформе ў Рэспубліцы Беларусь».

Фактычна гэта быў “нулявы варыянт” - Лукашэнка адмяняў свае ўказы дэклараваць юрыдычную абавязковасць вынікаў рэферэндуму, пагаджаючыся на іх дарадчы характар, а Вярхоўны Савет адклікаў з Канстытуцыйнага Суда і спыняў справу аб парушэнні Прэзідэнтам Канстытуцыі. Прадугледжвалася фарміраванне на парытэтных пачатках Канстытуцыйнага Сходу для выпрацоўкі новай рэдакцыі Асноўнага Закону. Аднак падчас разгляду Пагаднення ў парламенце па ініцыятыве фракцыі "Грамадзянскае дзеянне" яго ацанілі як "капітуляцыю", і парламент яго не ратыфікаваў. У адказ Лукашэнка 23 лістапада заявіў аб абавязковасці рашэнняў рэферэндуму.

Пасля правядзення рэферэндуму быў распушчаны Вярхоўны Савет 13-га склікання, а з ліку прапрэзідэнцкіх дэпутатаў сфармаваны новы двухпалатны парламент - Нацыянальны сход, які складаецца з Савета Рэспублікі і Палаты. Многія прадстаўнікі Еўропы і ЗША не прызнавалі легітымнасці новага парламенту, дэпутаты ў які былі не выбраныя народам, а прызначаныя Прэзідэнтам. Многія члены Вярхоўнага Савета 13-га склікання не трапілі ў новы, сфармаваны Лукашэнкам парламент на чале з Шарэцкім, працягвалі лічыць адзіным легітымным парламентам сябе і працягвалі прадстаўляць Беларусь на міжнародным узроўні, да 2001 года іх дэлегацыя прызнавалася прадстаўнікамі Беларусі ў Парламенцкай асамблеі АБСЕ, а з 2001 па 2003 год запрашалася ў ПА АБСЕ нароўні з прадстаўнікамі Нацыянальнага сходу.

У выніку рэферэндуму грамадзяне прагаласавалі за забарону куплі-продажу зямлі, захаванне смяротнага пакарання і супраць абрання мясцовых адміністрацый прамым галасаваннем і перанос Дня незалежнасці з 27 ліпеня на 3 ліпеня. Разам з раней прадугледжанымі нормамі аб разнастайнасці формаў уласнасці, палітычным плюралізме, прыярытэце агульнапрызнаных прынцыпаў міжнароднага права, судовай абароне грамадзянамі сваіх правоў і свабод з'явілася палажэнне аб вяршэнстве права, пераразмеркаваны паўнамоцтвы паміж Прэзідэнтам, Парламентам і Урадам, пашыраны некаторыя правы і свабоды, устаноўлена, што дзяржаўнымі мовамі ў Рэспубліцы Беларусь з'яўляюцца беларуская і руская мовы. (10)

 

Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь ад 9 лiпеня 1999 года № 275-З.

Артыкулы 367 і 368 КК РБ, якія прадугледжваюць крымінальную адказнасць за абразу і паклёп у адносінах да Прэзідэнта, уведзены ў дзеянне новым Крымінальным кодэксам з 1 студзеня 2001 года па ініцыятыве самога Прэзідэнта. Заканадаўча замацавана больш жорсткая крымінальная адказнасць за "Абраза" і “Паклёп” на адрас Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, што супярэчыць Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, якая гарантуе грамадзянам права свабоды слова, а таксама міжнародным абавязкам Рэспублікі Беларусь і агульнапрынятым прынцыпам міжнароднага права, якія гарантуюць асаблівую ступень свабоды слова ў адносінах да выказванняў палітычнага зместу і датычным дзейнасці палітыкаў.

Закон носіць дыскрымінацыйны характар і дае вышэйшаму кіраўніцтву краіны дадатковую абарону ад крытыкі. У адрозненне ад звычайнага паклёпу і абразы, у гэтым выпадку крымінальная справа можа быць распачата па ініцыятыве пракуратуры, без звароту пацярпелага. У 2002 - 2003 гадах праводзілася агульнанацыянальная кампанія за адмену артыкулаў 367, 368 КК РБ, у рамках якой было сабрана амаль 7 тысяч подпісаў. БАЖ звярнулася ў Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь з прапановай праверыць адпаведнасць артыкулаў 367-368 КК РБ Канстытуцыі краіны. Канстытуцыйны Суд прыняў рашэнне, у якім прапанаваў Ніжняй палаце беларускага парламента "разгледзець пытанне аб удасканаленні адпаведных нормаў Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь", аднак гэты разгляд так і не адбыўся. (11)

 

Рэспубліканскі реферэндум 17 кастрычніка 2004 года.

Рэферэндум быў прызначаны Указам Прэзідэнта ад 7 верасня 2004 года № 431 і быў сумешчаны з парламенцкімі выбарамі. Пытанне на рэферэндум выносілася адно і гучала наступным чынам: "Ці дазваляеце Вы першаму Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь Лукашэнку А. Р. удзельнічаць у якасці кандыдата ў Прэзідэнты Рэспублікі Беларусь у выбарах Прэзідэнта і ці прымаеце частку першую артыкула 81 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь у наступнай рэдакцыі:"Прэзідэнт абіраецца на пяць гадоў непасрэдна народам Рэспублікі Беларусь на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні? "

У той жа час, згодна з арт. 112 Выбарчага Кодэксу "на рэспубліканскі рэферэндум не могуць выносіцца пытанні: ... звязаныя з абраннем і вызваленнем Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ..."

Па паведамленні ЦВК "за" прагаласавала 79,42% (5 548 477 чал.) ад ліку грамадзян, унесеных у спісы для галасавання. Супраць ухвалення вынесенага на рэферэндум пытання прагаласавала 9,90% (691 917 чал.) ад ліку грамадзян, унесеных у спісы для галасавання. Колькасць бюлетэняў, прызнаных несапраўднымі, склаў 67 001.

Вынікам рэферэндуму з'явілася выняцце з часткі першай артыкула 81 Канстытуцыі нормы аб занятку адной і той жа асобай пасады Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь не больш за два тэрміны. У выніку рэферэндуму Аляксандр Лукашэнка атрымаў магчымасць удзельнічаць у прэзідэнцкіх выбарах неабмежаваную колькасць разоў (раней Канстытуцыя прадугледжвала толькі два прэзідэнцкія тэрміны запар) і прыняў удзел у выбарах 2006 года, выбарах 2010 года і выбарах 2015 года. (12)

Арт. 367 КК РБ (у рэдакцыі Закону ад 5 студзеня 2015 года).

Артыкул 367 КК РБ паклёп у дачыненні да Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь:

  1. Паклёп у дачыненні да Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, які ўтрымліваецца ў публічным выступе, альбо ў друкаваным ці публічна дэманстраваным творы, альбо ў сродках масавай інфармацыі, альбо ў інфармацыі, размешчанай у глабальнай камп'ютарнай сетцы Інтэрнэт, - караецца штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да двух гадоў, ці абмежаваннем волі на тэрмін да чатырох гадоў, або пазбаўленнем волі на той жа тэрмін.
  2. Тое ж дзеянне, учыненае асобай, якая раней была асуджана за паклёп ці абразу, альбо злучанае з абвінавачваннем у здзяйсненні цяжкага ці асабліва цяжкага злачынства, - караецца абмежаваннем волі на тэрмін да пяці гадоў або пазбаўленнем волі на той жа тэрмін.

Артыкул 368 КК РБ (у рэдакцыі Закону ад 5 студзеня 2015 года) абраза Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

  1. Публічная абраза Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь - караецца штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да двух гадоў, або арыштам, ці абмежаваннем волі на тэрмін да двух гадоў, або пазбаўленнем волі на той жа тэрмін.
  1. Тое ж дзеянне, учыненае асобай, якая раней была асуджана за абразу або паклёп, альбо злучанае з абвінавачваннем у здзяйсненні цяжкага ці асабліва цяжкага злачынства - караецца штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да двух гадоў, ці абмежаваннем волі на тэрмін да трох гадоў, або пазбаўленнем волі на той жа тэрмін.

Акрамя таго, Кодэксам аб адміністрацыйных правапарушэннях з 1 сакавіка 2007 года ўстаноўлена адміністрацыйная адказнасць згодна з арт. 23.33 КаАП за распаўсюд сродкамі масавай інфармацыі заведама ілжывых звестак, якія ганьбяць гонар і годнасць Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, якое цягне накладанне штрафу ў памеры ад дваццаці да пяцідзесяці базавых велічынь, на індывідуальнага прадпрымальніка - ад дваццаці да ста базавых велічынь, а на юрыдычную асобу - да пяцісот базавых велічынь.

 

Абмежаванне свабоды слова, сходаў

Закон Рэспублікі Беларусь ад 30.12.1997 № 114-З "Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь”.

Рэпрэсіўны па сваім характары Закон “Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь” фактычна адмаўляе свабоду сходаў, робячы яе рэалізацыю практычна немагчымай. У Беларусі ўстаноўлены дазвольны, а не паведамляльны прынцып арганізацыі сходаў. Таксама існуе абсалютная забарона на такія формы мірных сходаў як спантанныя, адначасовыя і контр-дэманстрацыі. Абмежаванні па месцы і часу сходаў даюць шырокія магчымасці па забароне мерапрыемстваў. Іншыя палажэнні Закону, якія вызначаюць патрабаванні да арганізатараў, кола ўдзельнікаў і працэдуру атрымання дазволаў, з'яўляюцца дыскрымінацыйнымі.

У Законе замацаваны шырокія паўнамоцтвы органаў выканаўчай улады па забароне такіх мерапрыемстваў, што на практыцы прыводзіць да фактычнай немагчымасці атрымаць дазвол на яго правядзенне, пры гэтым працэдура абскарджання рашэння адміністрацыйнага органа з'яўляецца неэфектыўнай. Таксама заканадаўча замацаваная забарона на правядзенне масавых мерапрыемстваў у вялікай колькасці публічных месцаў, што пазбаўляе сход яго сутнасці - масавага публічнага выказвання меркавання яго ўдзельнікамі. Распаўсюджаная практыка празмернага прымянення ўладамі сілы супраць дэманстрантаў, выкарыстанне адміністрацыйных і крымінальных санкцый у дачыненні да ўдзельнікаў сходаў і многія іншыя.

16 сакавіка 2011 года Венецыянская камісія на 90-м пленарным пасяджэнні разгледзела на прадмет адпаведнасці міжнародным стандартам названы Закон, апублікаваўшы 20 сакавіка сумеснае Заключэнне Венецыянскай камісіі і БДІПЧ / АБСЕ (CDL-AD (2012) 006). У Заключэннi, сярод іншага, паказана, што «Закон аб масавых мерапрыемствах характарызуецца падрабязным празмерным рэгуляваннем працэдурных аспектаў правядзення сходаў. Закон стварае складаную працэдуру захавання жорсткай і працаёмкай працэдуры атрымання дазволу, у той жа час пакідаючы большую свабоду дзеянняў адміністрацыйным органам для прымянення Закону. Гэтая працэдура не адлюстроўвае пазітыўнае абавязацельства дзяржавы забяспечваць і заахвочваць ажыццяўленне права на свабоду мірных сходаў і на свабоду выказвання меркаванняў». (13)(44)

Закон Рэспублікі Беларусь "Аб унясенні змянення і дапаўненняў у Закон Рэспублікі Беларусь" Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь "ад 16 лістапада 2007 года. Закон Рэспублікі Беларусь "Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Закон Рэспублікі Беларусь" Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь "ад 08 лістапада 2011 года.

Названымі Законамі рэгламентавана правядзенне масавых мерапрыемстваў толькі ў адведзеных для гэтага месцах. Зараз магчыма прыцягваць да адказнасці нават за «несанкцыянаванае бяздзеянне» ў грамадскім месцы. Унесеныя ў закон змены значна пашыраюць паўнамоцтвы супрацоўнікаў органаў унутраных спраў, якія атрымліваюць права агароджваць тэрыторыі месцаў правядзення масавых мерапрыемстваў, вырабляць фотаздымку, аўдыё- і відэазапіс удзельнікаў масавых мерапрыемстваў, ажыццяўляць прапускны рэжым, патрабаваць ад грамадзян пакінуць месца правядзення масавага мерапрыемства, калі яны парушаюць грамадскі парадак і ўсталяваныя законам патрабаванні, спыняць допуск грамадзян у месца правядзення масавага мерапрыемства. Супрацоўнікі органаў унутраных справаў атрымліваюць права праводзіць асабісты дагляд грамадзян і дагляд iх рэчаў, у тым ліку з дапамогай тэхнічных і спецыяльных сродкаў. У выпадку адмовы грамадзянiна ад асабістага дагляду альбо ад агляду яго рэчаў ён не дапускаецца ў месца правядзення масавага мерапрыемства. Фактычна ўзаконеныя тыя дзеянні, якія здзяйснялі супрацоўнікі органаў унутраных спраў на масавых мерапрыемствах да ўнясення дадзеных зменаў.

Закон Рэспублікі Беларусь "Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь” і без названых змяненняў меў ярка выражаны абмежавальны ўхіл, дапушчаў толькі дазвольны парадак і не дазваляў свабодна рэалізоўваць права на мірныя сходы. Унесеныя змены яшчэ ў большай меры абмяжоўваюць правы грамадзян, а таксама апраўдваюць у далейшым рэпрэсіі ў дачыненні да арганізатараў і ўдзельнікаў акцый, у тым ліку якія праводзяцца з выкарыстаннем транспартных сродкаў, а таксама арганізаваных праз сетку Інтэрнэт.

Акрамя гэтага дзейнічае Дэкрэт Прэзідэнта ад 1999/09/09 № 36 “Аб некаторых мерах па папярэджанні надзвычайных здарэнняў пры правядзенні масавых мерапрыемстваў” і Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2001/05/07 года № 11 «Аб некаторых мерах па ўдасканаленні парадку правядзення сходаў, мітынгаў, вулічных шэсцяў, дэманстрацый, iншых масавых мерапрыемстваў і пікетавання ў Рэспубліцы Беларусь», якімі рэгламентаваны парадак правядзення масавых мерапрыемстваў, які парушае свабоду мірных сходаў (арт. 21 МПГПП). (14)

 

Закон Рэспублікі Беларусь ад 17.07.2008 №427-З "Аб сродках масавай інфармацыі".

Закон Рэспублікі Беларусь ад 17.07.2008 "Аб сродках масавай інфармацыі"  ўступіў у дзеянне 8 лютага 2009 года. Законам Рэспублікі Беларусь ад 20 снежня 2014 года ўнесены дапаўненні і змяненні ў Закон Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2008 года "Аб сродках масавай інфармацыі”, якія ўступілі ў сілу 1 студзеня 2015 года і зрабілі яшчэ больш жорсткім дзяржаўнае рэгуляванне медыйнай сферы.

Закон аб СМІ прадугледжвае:

- Дазвольны парадак рэгістрацыі сродкаў масавай інфармацыі, у тым ліку друкаваных;

- Непразрысты парадак ліцэнзавання радыёвяшчальных СМІ;

- Рэгістрацыю распаўсюджвальнікаў прадукцыі СМІ з магчымасцю Міністэрства інфармацыі забараніць іх дзейнасць;

- Распаўсюджанне на ўладальнікаў Інтэрнэт-рэсурсаў (у тым ліку замежных) абавязкаў і адказнасці, прадугледжаных Законам аб СМІ, без прадастаўлення ім правоў рэдакцый СМІ;

- Выкарыстанне інстытута акрэдытацыі для абмежавання доступу журналістаў да інфармацыі;

- Невыразна сфармуляваны і празмерна шырокі пералік інфармацыі, забароненай у распаўсюджванні ў СМІ (які ўключае ў сябе, сярод іншага, інфармацыю,  распаўсюджванне якой здольна нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам Рэспублікі Беларусь (незалежна ад таго, наколькі распаўсюджванне гэтай інфармацыі забаронена).

- Шырокія кантрольныя функцыі Міністэрства інфармацыі, уключаючы магчымасць звароту з пазовам аб спыненні дзейнасці СМІ па-за залежнасці ад цяжару парушэнняў, дапушчаных СМІ, спрошчаны пазасудовы парадак адклікання Мінінфармам ліцэнзіі на вяшчанне, абмежаванні доступу да Інтэрнэт-рэсурсаў, забароны дзейнасці распаўсюдніка прадукцыі СМІ. (15)

 

Закон Рэспублікі Беларусь ад 8 лістапада 2011 года № 309-З "Аб унясенні дапаўненняў і змяненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь".

Законам Рэспублікі Беларусь ад 8 лістапада 2011 года "Аб унясенні дапаўненняў і змяненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь" уведзена крымінальная адказнасць за парушэнне парадку арганізацыі або правядзення масавых мерапрыемстваў. Згодна артыкула 369-3 Крымінальнага кодэкса крымінальная адказнасць наступае за публічныя заклікі да арганізацыі або правядзення сходу, мітынгу, вулічнага шэсця, дэманстрацыі або пікетавання з парушэннем устаноўленага парадку іх арганізацыі або правядзення, альбо ўцягванне асоб ва ўдзел у такіх масавых мерапрыемствах шляхам гвалту, пагрозы прымянення гвалту, падману або выплаты ўзнагароды, альбо іншая арганізацыя або правядзенне такіх масавых мерапрыемстваў, калі іх правядзенне пацягнула па неасцярожнасці гібель людзей, прычыненне цяжкага цялеснага пашкоджання аднаму або некалькім асобам або прычыненне шкоды ў буйным памеры, якія прадугледжваюць пакаранне ў выглядзе арышту, або абмежавання волі на тэрмін да трох гадоў, або пазбаўленне волі на той жа тэрмін. Буйным памерам шкоды ў гэтым артыкуле прызнаецца памер шкоды, які ў  пяцьсот і больш разоў перавышае памер базавай велічыні, устаноўлены на дзень здзяйснення злачынства.

Дадзены артыкул можа прывесці да прыцягнення да крымінальнай адказнасці грамадзян без наяўнасці віны ў сувязі з рэалізацыяй імі права на мірныя сходы, а таксама да палітычна матываванага крымінальнага пераследу грамадзян. (42)

 

Закон Рэспублікі Беларусь ад 8 лістапада 2011 года № 309-З "Аб унясенні дапаўненняў і змяненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь".

Законам Рэспублікі Беларусь ад 8 лістапада 2011 года № 309-З "Аб унясенні дапаўненняў і змяненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь" ўведзена новая рэдакцыя артыкула 23.34. Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях, якая зрабіла больш жорсткай адказнасць за паўторнае ўчыненне правапарушэння і некаторыя іншыя віды парушэнняў парадку арганізацыі або правядзення масавых мерапрыемстваў, у тым ліку заклік да ўдзелу ў іх:

  1. Парушэнне ўсталяванага парадку правядзення сходу, мітынгу, вулічнага шэсця, дэманстрацыі, пікетавання, а роўна публічныя заклікі да арганізацыі або правядзення сходу, мітынгу, вулічнага шэсця, дэманстрацыі, пікетавання з парушэннем усталяванага парадку іх арганізацыі або правядзення, калі ў гэтых дзеяннях няма складу злачынства, учыненага ўдзельнікам такіх мерапрыемстваў - цягнуць папярэджанне, або накладанне штрафу ў памеры да трыццаці базавых велічынь, або адміністрацыйны арышт.
  2. Тыя ж дзеянні, учыненыя арганізатарам такіх мерапрыемстваў - цягнуць накладанне штрафу ў памеры ад дваццацi да сарака базавых велічынь або адміністрацыйны арышт.
  3. Дзеянні, прадугледжаныя часткамі 1 і 2 гэтага артыкула, учыненыя паўторна на працягу аднаго года пасля накладання адміністрацыйнага спагнання за такія ж парушэнні - цягнуць накладанне штрафу ў памеры ад дваццаці да пяцідзесяці базавых велічынь або адміністрацыйны арышт.
  4. Дзеяннi, прадугледжаныя часткай 1 гэтага артыкула, учыненыя за ўзнагароджанне - цягнуць накладанне штрафу ў памеры ад трыццаці да пяцідзесяці базавых велічынь або адміністрацыйны арышт.
  5. Дзеяннi, прадугледжаныя часткай 2 гэтага артыкула, якія суправаджаюцца выплатай узнагароджання за ўдзел у сходзе, мітынгу, вулічным шэсці, дэманстрацыі, пікетаванні - цягнуць накладанне штрафу ў памеры ад сарака да пяцідзесяці базавых велічынь або адміністрацыйны арышт, а на юрыдычную асобу - ад двухсот пяцiдзесяцi да пяцісот базавых велічынь. (41) 

 

Парушэнне нормаў працоўнага права

Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26.07.1999 №29 "Аб дадатковых мерах па ўдасканаленні працоўных адносінаў, умацаванні працоўнай і выканаўчай дысцыпліны".

Дэкрэтам Прэзідэнт прадаставіў наймальнікам права заключаць кантракты з працаўнікамі, з якімі быў заключаны дагавор на нявызначаны тэрмін (так званы “пераклад на кантракт"). Заключэнне кантрактаў з работнікамі, працоўныя дамовы з якімі былі заключаны на нявызначаны тэрмін, ажыццяўляецца ў парадку, прадугледжаным заканадаўствам аб працы. Пры гэтым аб пераводзе на кантрактную форму найму работнік павінен быць папярэджаны не пазней, чым за адзін месяц да заключэння кантракта. Пры адмове работніка заключыць кантракт працоўны дагавор спыняецца з прычыны адмовы работніка ад працягу працы ў сувязі са зменай істотных умоў працы. Гэта падзея мела вялікі грамадскі рэзананс па наступных прычынах:

- Па - першае, работнік не можа пазбегнуць скасавання кантракта без звальнення, калі наймальнік гэтага захоча (пры перакладзе з «бестэрміновай дамовы» на кантракт);

- Па - другое, кантрактная сістэма найму дае наймальніку магчымасць пазбавіцца ад «непажаданых» работнікаў (па заканчэнні тэрміну дзеяння кантракта ён проста не прадаўжаецца);

- Па - трэцяе, заключыўшы кантракт, працаўнік не мае права звольніцца (скасаваць кантракт) па ўласным жаданні (акрамя ўстаноўленых заканадаўствам выпадкаў).

15 снежня 2014 года Прэзідэнт падпісаў Дэкрэт № 5 "Аб узмацненні патрабаванняў да кіруючых кадраў і работнікам арганізацый» (уступіў у сілу 1 студзеня 2015 г.). Рэпрэсіўны Дэкрэт №5 надзяліў наймальнікаў дадатковымі правамі. Кіраўнікі арганізацый атрымалі права змяняць істотныя ўмовы працы работніка ў сувязі з абгрунтаванымі вытворчымі, арганізацыйнымі або эканамічнымі прычынамі, папярэдзіўшы работніка не менш чым за 7 дзён. Раней работнікаў трэба было папярэджваць пра такія змены за месяц. Акрамя таго, кіраўнік атрымаў права прымяняць да работнікаў, якія парушылі дысцыпліну, у якасці меры дысцыплінарнага спагнання дэпрэміраванне на тэрмін да дванаццаці месяцаў. Раней за парушэнне дысцыпліны прадугледжваліся заўвага, вымова і звальненне. У Дэкрэце № 5 таксама ўстаноўлены пералік дыскрэдытуючых абставінаў звальнення, у адпаведнасці з якім працоўныя дагаворы (кантракты) могуць быць скасаваныя кіраўніком да заканчэння тэрміну іх дзеяння, і іншае.

Кантрактная сістэма і іншыя элементы прымусовай працы, уведзеныя названымі Дэкрэтамі Прэзідэнта, замацаваныя ў Працоўным кодэксе. (16)

 

Парушэнне выбарчага заканадаўства

Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь ад 11 лютага 2000 года № 370-З.

Згодна з Заключэннем  № 521/2009 ад 4 чэрвеня 2010 года Венецыянскай камісіі і БДІПЧ АБСЕ «Аб папраўках у Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь (у рэдакцыі ад 17 снежня 2009 года)» выбарчае заканадаўства і правапрымяняльная практыка ў Беларусі не адпавядаюць дэмакратычным стандартам правядзення выбараў.

 Выбарчы працэс цалкам кантралюецца выканаўчай уладай, а кандыдаты ад апазіцыі не маюць магчымасці выказаць свае погляды ў дзяржаўных сродках масавай інфармацыі. БДІПЧ і Венецыянская камісія рэзка крытыкуюць практыку датэрміновага галасавання, пры гэтым крытыкуецца не сам факт існавання датэрміновага галасавання, а тое, што няма фактычна ніякіх крытэрыяў для таго, каб вызначыць, хто мае права галасаваць датэрмінова. Ці гэта павінна быць хвароба, ці нейкая іншая аб'ектыўная прычына, з-за якой чалавек не можа галасаваць у асноўны дзень. Такіх крытэрыяў няма, і гэта дазваляе ўдзельнічаць у датэрміновым галасаванні надзвычай вялікай колькасці людзей, а пракантраляваць гэты працэс і ацаніць яго аб'ектыўнасць немагчыма. На практыцы фіксуюцца шматлікія факты прымусу выбаршчыкаў да ўдзелу ў датэрміновым галасаванні.

Няправільным з'яўляецца прынцып фарміравання Цэнтральнай выбарчай камісіі, калі палову яе, 6 з 12 членаў, уключаючы старшыню, прызначае Прэзідэнт, а кандыдатуры намесніка старшыні і сакратара з ім узгадняюцца. Істотным мінусам выбарчага працэсу ў Беларусі з'яўляецца тое, што ў краіне няма сталага спісу выбаршчыкаў, які павінен існаваць, быць адкрытым і абнаўляцца не менш, чым раз у год.

Адсутнічаюць незалежныя выбарчыя камісіі, выкарыстоўваецца адміністрацыйны рэсурс на карысць дзеючых Прэзідэнта і дэпутатаў, шэраг выбарчых працэдур закрыты для назіральнікаў. Найбольш важнай падставай для крытыкі Кодэкса застаецца адсутнасць празрыстасці падліку галасоў. (17)

 

Абмежаванне адвакацыйнай дейнасці

Закон Рэспублікі Беларусь ад 30 снежня 2011 года 334-З "Аб адвакатуры і адвакацкай дзейнасці ў Рэспубліцы Беларусь".

30 снежня 2011 года Прэзідэнт Беларусі падпісаў Закон 334-З "Аб адвакатуры і адвакацкай дзейнасці ў Рэспубліцы Беларусь", які ўступіў у сілу 6 красавіка 2012 года. Закон істотна пашырыў паўнамоцтвы Міністэрства юстыцыі ў плане рэгулявання працы адвакатуры і абмежаванні яе правоў. Гаворка ўжо не ідзе аб агульным кіраўніцтве дзейнасцю гэтага незалежнага інстытута ў дзяржаве. Па Законе дзейнасць адвакатуры цалкам падпарадкаваная Мінюсту па ўсіх істотных пытаннях арганізацыйнай дзейнасці. Паўнамоцтвы Міністэрства юстыцыі згадваюцца 37 разоў у 19-ці артыкулах з 55-і гэтага Закону. Пры такой сітуацыі гаварыць пра захаванне незалежнасці адвакатуры наогул немагчыма. Паўнамоцтвы Мінюста распаўсюджваюцца амаль на ўсё, пачынаючы з абрання старшыні Рэспубліканскай калегіі адвакатаў са згоды Міністэрства, і заканчваючы правам прыпыняць рашэнні агульных сходаў, увядзеннем часовых кіраўнікоў калегіямі адвакатаў, уключэннем у рабочыя органы з'ездаў адвакатаў прадстаўнікоў Мінюста, іншай дробязнай апекай, аж да ўсталявання Мінюстам формаў адвакацкага пасведчання, парадку яго выдачы і  т.п. Магчымасці Міністэрства юстыцыі ініцыяваць дысцыплінарную вытворчасць у дачыненні да адвакатаў прывялі да таго, што адвакаты апынуліся ў поўнай залежнасці ад гэтага органа выканаўчай улады. Любое адступленне ад якіх-небудзь прадпісанняў Міністэрства можа цягнуць за сабой узбуджэнне дысцыплінарных спраў, пазбаўленне ліцэнзіі, адпаведна, са стратай права на прафесію. (18)

 

Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 2 красавіка 2015 года №3 "Аб папярэджанні сацыяльнага дармаедства".

2 красавіка 2015 года Аляксандр Лукашэнка падпісаў Дэкрэт №3 "Аб папярэджанні сацыяльнага дармаедства". Дэкрэт тычыцца не занятых ніякай афіцыйнай дзейнасцю або занятых менш 183 каляндарных дзён (паўгода) у мінулым годзе:

 - Грамадзян Беларусі;

 - Увесь час якія пражываюць у нашай краіне замежных грамадзян;

 - Асоб без грамадзянства.

Пералічаным вышэй катэгорыям асоб цяпер неабходна выплачваць "дармаедскі" збор у памеры 20 базавых велічынь.

Дэклараванае Канстытуцыяй права на працу ўзведзена ў ранг прымусовага абавязку. (19)

 

Дыскрымінацыйныя законы ў сферы сацыяльнага і эканамічнага права 

Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 31 снежня 2015 года № 534 "Аб пытаннях сацыяльнага забеспячэння".

Указ носіць дыскрымінацыйны характар і пагаршае становішча найбольш неабароненых груп грамадзян.

Згодна Указу, права на працоўную пенсію па ўзросце, за выслугу гадоў даецца пры наяўнасці стажу працы з выплатай абавязковых страхавых узносаў у бюджэт дзяржаўнага пазабюджэтнага фонду сацыяльнай абароны насельніцтва Рэспублікі Беларусь (далей - бюджэт фонду) у адпаведнасці з заканадаўствам аб дзяржаўным сацыяльным страхаванні не менш за 15 гадоў 6 месяцаў. З 1 студзеня 2016 года абавязковае дзяржаўнае сацыяльнае (пенсійнае) страхаванне распаўсюджваецца на замежных грамадзян і асоб без грамадзянства, якія працуюць у Рэспубліцы Беларусь або з'яўляюцца індывідуальнымі прадпрымальнікамі, а таксама на ўсіх фізічных асоб (грамадзян Рэспублікі Беларусь, замежных грамадзян і асоб без грамадзянства), якія працуюць у прадстаўніцтвах замежных арганізацый, якія ажыццяўляюць сваю дзейнасць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. (20)

Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 11 красавiка 2016 года № 137 "Аб удасканаленні пенсійнага забеспячэння".

Указам прадугледжваецца павышэнне агульнаўстаноўленага пенсійнага ўзросту з 1 студзеня 2017 года  штогод на 6 месяцаў да дасягнення ўзросту мужчынамі 63 гады, жанчынамі 58 гадоў. Павышэнне пенсійнага ўзросту будзе ажыццяўляцца паступова, з 1 студзеня кожнага года - на шэсць месяцаў, адначасова для абодвух полаў, з захаваннем дзеючай пяцігадовай розніцы ў пенсійных узростах у мужчын і жанчын (падпункт 1.1 пункта 1 Указа).

Указ носіць дыскрымінацыйны характар і пагаршае становішча найбольш неабароненых груп грамадзян. (21)

 

Праваабарончы рух

З прыходам да ўлады А. Лукашэнкі ў 1994 годзе сітуацыя з правамі чалавека у Рэспубліцы Беларусь з’яўляецца незадавальняючай і ў значнай ступені не адпавядае палажэнням Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека, Міжнародных пактаў аб правах чалавека, іншых дамоў ААН аб правах чалавека. Абарона правоў чалавека стала ў Беларусі актуальнай справай. У адказ на ўзмацненне дыктатуры і прыгнячэнне грамадзянскіх і палітычных свабод, з'яўляюцца ў Беларусі новыя праваабарончыя арганізацыі.

Праваабарончыя арганізацыі ў Беларусi працуюць у складаных умовах. Шэраг беларускіх НДА страцілі сваю афіцыйную рэгістрацыю, а новым арганізацыям адмоўлена ў ёй.

У цяперашні час у краіне дзейнічае каля 30 праваабарончых арганізацыяў і ініцыятываў. Большасць з іх не мае юрыдычнага статусу ў Беларусі і зарэгістравана за яе межамі.

1992 год. "Беларуская ліга правоў чалавека".  ЛПЧ займалася праваабарончай працай, дапамагала людзям, якія падвергліся рэпрэсіям з боку беларускіх уладаў, выдавала газету “Правы чалавека”. Актывісты Лігі даследавалі праблему выкарыстання псіхіятрычнай медыцыны ў мэтах пераследу іншадумцаў у Беларусі. (А. Бяляцкiй "Халоднае крыло Радзімы")

1995 год. Беларуская асацыяцыя журналістаў. Асноўная мэта арганізацыі – “стварэнне ўмоў для забеспячэння свабоды слова і друку, права на бесперашкоднае атрыманне, захоўванне і распаўсюд інфармацыі”. (А. Бяляцкiй "Халоднае крыло Радзімы")

1995 год. Беларускі хельсінкскі камітэт (БХК). БХК выяўляе выпадкі парушэння правоў чалавека, забяспечвае прававую дапамогу канкрэтным людзям, праводзіць праваабарончыя семінары і трэнінгі па навучанні маладых актывістаў і юрыстаў, выдае спецыяльную літаратуру, арганізоўвае разнастайныя мерапрыемствы з мэтай прыцягнення ўвагі грамадскасці да праблемаў парушэння правоў чалавека ў Беларусі. (22)

1996 год. Праваабарончы цэнтр "Вясна". Прыярытэтамі дзейнасці Цэнтра з'яўляецца дапамога ахвярам палітычных рэпрэсій, збор і распаўсюджванне (як у краіне, так і за яе межамі) інфармацыі пра парушэнне правоў чалавека ў Беларусі, асветніцкія і адукацыйныя праваабарончыя праграмы, назіранне за выбарамі. (А.Бяляцкі "Халоднае крыло Радзімы")

1997 год. Асамблея няўрадавых дэмакратычных арганізацый Беларусі. Дзейнасць Асамблеi:

— Прасоўванне й адстойванне інтарэсаў НДА Беларусі шляхам салідарных дзеянняў;

— Спрыянне развіццю НДА;

— Забеспячэнне камунікацыі паміж арганізацыямі-сябрамі;

— Інфармацыйнае забеспячэнне;

— Падтрымка й развіццё ініцыятыўных групаў;

— Маніторынг, аналіз і ацэнка стану грамадскага сектара й прававога становішча. (23)

1996 год. Незалежнае таварыства прававых даследаванняў. Цэнтр прававой трансфармацыі. Мэтай арганізацыі з'яўляецца павышэнне прававой культуры, арганізацыя асветніцкай, аналітычнай і даследчай дзейнасці ў галіне права. (24) Фонд развіцця прававых тэхналогій. Група прафесіяналаў, якія сумесна дзейнічаючы прававымі, даследчымі і асветніцкімі метадамі, пераследуюць дасягненне свабоднай рэалізацыі і эфектыўнай абароны правоў і свабод чалавека. (25)

1996 год. Прававая ініцыятыва.  Сярод асноўных кірункаў дзейнасці арганізацыі прававая асвета ў Беларусі, у тым ліку шляхам адкрыцця спецыяльных школаў, і развіццё супрацоўніцтва з беларускімі і міжнароднымі няўрадавымі арганізацыямі. (26)

1998 год. Прававая дапамога  насельніцтву. Сфера дзейнасці - расследаванне палітычна матываваных выкраданняў людзей, якія адбыліся ў краіне ў 1999-2000 гг., і прыцягнення ўвагі да гэтых выкраданняў, прававая дапамога насельніцтву (А.Бяляцкі "Халоднае крыло Радзімы")

1998 год. Магілёўскі праваабарончы цэнтр.  Актыўна займаецца праваабарончай дзейнасцю ў Магілёўскай вобласці і на сённяшні дзень з'яўляецца адзінай праваабарончай арганізацыяй, прадстаўнік якой уваходзіць у склад грамадскіх назіральных камісій, якія ажыццяўляюць кантроль за дзейнасцю пенітэнцыярных устаноў. (27)

1998 год. Беларуская жаночая ліга. Асноўная мэта БЖЛ - гуманізацыя і дэмакратызацыя грамадства; умацаванне духоўнага стрыжня нацыі праз адукацыю і асвету, а таксама мабілізацыя сацыяльна актыўных жанчын. (28)

2002 год. Грамадзянская Ініцыятыва "Мы памятаем". Незалежная грамадская арганізацыя, якая аб'ядноўвае сваякоў людзей, якія сталі ахвярамі палітычных выкраданняў у Беларусі ў 1999 - 2000 гг. (29)

2005 год. Праваабарончы альянс. Аказвае дапамогу ахвярам палітычных рэпрэсій і іх сем'ям, распаўсюджвае інфармацыю аб парушэннях правоў чалавека ў краіне. (А.Бяляцкі "Халоднае крыло Радзімы")

2006 год. Камітэт абароны рэпрэсаваных "Салідарнасць". Галоўная задача Камітэта - разбурыць страх у беларускім грамадстве. Усе праграмы, якія рэалізуе Камітэт "Салідарнасаць", накіраваныя на падтрымку тых, хто падняў галаву, не пабаяўся сказаць праўду, на падтрымку самых мужных, моцных духам і таму найбольш пацярпелых ад рэпрэсіяў рэжыму. (30)

2007 год. Дом правоў чалавека. Гэта буйны адукацыйны праваабарончы цэнтр, адкрытая дэмакратычная арганізацыя, дзейнасць якой накіравана на дапамогу беларускім НДА, рэалізацыю беларускіх праваабарончых адукацыйных праграм, на падтрымку міжнароднага супрацоўніцтва беларускіх і замежных праваабарончых арганізацый. Таксама на базе арганізацыі праводзяцца трэнінгі, сустрэчы, культурныя акцыі, якія цяжка ажыццявіць у Беларусі. (А.Бяляцкі "Халоднае крыло Радзімы")

2007 год. Наша пакаленне. Асноўная дзейнасць - распаўсюджванне аб'ектыўнай інфармацыі сярод пенсіянераў. (31)

2008 год. “Студэнцкая Рада”. Мэта арганізацыі – абарона правоў студэнтаў. (32)

2012 год. Беларускі дакументацыйны цэнтр. Асноўнымі мэтамі дзейнасці з'яўляюцца:

а) захаванне гістарычнай і юрыдычнай памяці беларускага народа;

б) садзейнічанне ў аднаўленні сацыяльнай і гістарычнай справядлівасці, дапамога рэпрэсаваным грамадзянам у адмене неабгрунтаваных і рэпрэсіўных актаў дзяржаўнай улады і іх наступнай рэабілітацыі.(33)

 

Праваабарончы рух у Беласруci

 

Міжнароднае права

Асноўнай крыніцай права ў Рэспубліцы Беларусь з'яўляюцца нарматыўныя прававыя акты. Найвышэйшай юрыдычнай сілай сярод актаў заканадаўства валодае Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь.
У сувязі з развіццём міжнародных сувязяў Рэспублікі Беларусь усё большае значэнне для нацыянальнай прававой сістэмы краіны набывае міжнароднае права. У артыкуле 8 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь прызнаецца прыярытэт агульнапрызнаных прынцыпаў міжнароднага права, прадугледжваецца адпаведнасць ім нацыянальнага заканадаўства.

У Законах Рэспублікі Беларусь ад 10 студзеня 2000 года  (артыкул 20) і ад 23 ліпеня 2008 года (артыкул 19) устаноўлена, што нормы права, якія змяшчаюцца ў мiжнародных дагаворах Рэспублiкi Беларусь, якія ўступілі ў сілу, з'яўляюцца часткай дзеючага ў краіне заканадаўства.

 

  1. Канвенцыя аб ліквідацыі ўсіх формаў дыскрымінацыі ў адносінах да жанчын (CEDAW), накіраваная на абарону правоў жанчын, прынятая рэзалюцыяй 34/180 Генеральнай Асамблеі ад 18 снежня 1979 года і ўступіла ў сілу 3 верасня 1981 года.
    6 кастрычніка 1999 года прыняты факультатыўны пратакол да Канвенцыі, які ўступіў у сілу 22 снежня 2000 года. Ён прадугледжвае механізм індывідуальных скаргаў на парушэнні канвенцыі. Нагляд за выкананнем Канвенцыі ажыццяўляе Камітэт па ліквідацыі дыскрымінацыі ў адносінах да жанчын з 23 экспертаў.
    Канвенцыя абавязвае ўсе дзяржавы, якія ў ёй удзельнічаюць:

    - Уключыць прынцып раўнапраўя мужчын і жанчын у канстытуцыі і іншыя заканадаўчыя акты і дамагацца яго практычнай рэалізацыі;
    - У выпадку неабходнасці выкарыстоўваць спецыяльныя санкцыі, якія забараняюць дыскрымінацыю ў адносінах да жанчын;
    - Прымаць меры, каб змяніць дзеючыя законы, звычаі, практыку, якія ўяўляюцца дыскрымінацыйнымі ў адносінах да жанчын;
    - Забяспечыць роўнае для мужчын і жанчын права карыстання ўсімі эканамічнымі, сацыяльнымі, культурнымі, грамадзянскімі і палітычнымі правамі.

У канвенцыі гаворыцца пра неабходнасць ліквідацыі дыскрымінацыі ў галіне занятасці, у прыватнасці, пры найме на працу; аб забеспячэнні роўнай аплаты за працу роўнай каштоўнасці; а таксама аб забароне на "звальненне з працы на падставе цяжарнасці ці водпуску па цяжарнасці ці на дыскрымінацыю па звальненню з прычыны сямейнага становішча".

Канвенцыя падпісаная Беларуссю 17 ліпеня 1980 года, ратыфікаваная 4 лютага 1981 года. Факультатыўны пратакол да Канвенцыі падпісаны 29 красавіка 2002 года, ратыфікаваны 3 лютага 2004 года. Аднак дзяржава парушае цэлы шэраг сваіх міжнародных абавязацельстваў, прадугледжаных Канвенцыяй і Факультатыўным пратаколам да яе: права на аднолькавыя магчымасці пры найме на працу, у тым ліку прымяненне аднолькавых крытэрыяў адбору пры найме; права на ахову здароўя і бяспечныя ўмовы працы, у тым ліку па захаванні функцыі працягу роду, права на асаблівую абарону ў перыяд цяжарнасці на тых відах работ, шкоднасць якіх для іх здароўя даказаная. (34)

  1. Міжнародная канвенцыя аб ліквідацыі ўсіх формаў расавай дыскрымінацыі прынятая рэзалюцыяй 2106 (XX) Генеральнай Асамблеі ААН ад 21 снежня 1965 года.

У pКанвенцыі абвешчана, што дыскрымінацыя людзей па прыкмеце расы, колеру скуры або этнічнага паходжання з'яўляецца перашкодай да дружалюбных і мірных адносінаў паміж нацыямі і можа прывесці да парушэння міру і бяспекі сярод народаў, а таксама гарманічнага суіснавання асоб нават унутры аднай і той жа дзяржавы. Дзяржавы-ўдзельніцы асуджаюць расавую дыскрымінацыю і абавязваюцца неадкладна ўсімі магчымымі спосабамі праводзіць палітыку ліквідацыі ўсіх формаў расавай дыскрымінацыі і спрыяць ўзаемаразуменню паміж усімі расамі.

Канвенцыя падпісаная Беларуссю 7 сакавіка 1966 года, ратыфікаваная 8 красавіка 1969 года, аднак дзяржавай не выконваюцца міжнародныя абавязацельствы па ліквідацыі ўсіх формаў расавай дыскрымінацыі, у прыватнасці, у дачыненні да асоб цыганскай нацыянальнасці парушаюцца правы на адукацыю і прафесійную падрыхтоўку, на роўны ўдзел у культурным жыцці, права на свабодны выбар работы, справядлівыя і спрыяльныя ўмовы працы, абарону ад беспрацоўя і інш. (35)

  1. Канвенцыя ААН супраць катаванняў і іншых жорсткіх, бесчалавечных ці прыніжаючых годнасць відаў абыходжання і пакарання прынята 10 снежня 1984 года Генеральнай Асамблеяй ААН і ўступіла ў сілу 26 чэрвеня 1987 года.

Канвенцыя забараняе катаванні пры любых абставінах, забараняе выдачу асобаў у краіны, дзе для іх існуе сур'ёзная пагроза катаванняў, і ўстанаўлівае абавязак крымінальнага пераследу за катаванні. Канвенцыя ў цэлым накіравана на павышэнне эфектыўнасці барацьбы супраць катаванняў і іншых жорсткіх, бесчалавечных ці прыніжаючых годнасць відаў абыходжання і пакарання ва ўсім свеце. Нагляд за выкананнем канвенцыі ажыццяўляе Камітэт супраць катаванняў у складзе дзесяці экспертаў.

Канвенцыя падпісаная Беларуссю 19 снежня 1985 года, ратыфікаваная 13 сакавіка 1987 года. Факультатыўны пратакол да Канвенцыі да цяперашняга часу не падпісаны. Пры гэтым дзяржавай на нацыянальным узроўні сістэмна парушаюцца патрабаванні і асноўныя палажэнні Канвенцыі.(36)

         4. Канвенцыя ААН аб правах дзіцяці - міжнародны прававы дакумент, які вызначае правы дзяцей у дзяржавах-удзельніцах. Канвенцыя прынятая рэзалюцыяй 44/25 Генеральнай Асамблеі ААН ад 20 лістапада 1989 года, уступіла ў сілу 2 верасня 1990 года.

     Канвенцыя аб правах дзіцяці з'яўляецца першым і асноўным міжнародна-прававым дакументам абавязковага характару, прысвечаным шырокаму спектру правоў дзіцяці. Дакумент складаецца з 54 артыкулаў, якія дэталізуюць індывідуальныя правы асоб ва ўзросце ад нараджэння да 18 гадоў (калі згодна з законамі дзяржавы  паўналецце не надыходзіць раней) на поўнае развіццё сваіх магчымасцяў ва ўмовах, свабодных ад голаду і нястачы, жорсткасці, эксплуатацыі і іншых формаў злоўжыванняў.
Канвенцыя падпісаная Беларуссю 26 студзеня 1990 года, ратыфікаваная 1 кастрычніка 1990 года, аднак дзяржава не ў поўнай меры выконвае асноўныя палажэнні Канвенцыі. У прыватнасці, парушаюцца правы дзяцей, такія як права на клопат бацькоў і на неразлучнасць, правы дзяцей, якія пазбаўленыя сямейнага акружэння або якія ўсынаўляюцца, непаўнавартасных у разумовым ці фізічным дачыненні, бежанцаў, правы дзяцей на ахову здароўя, сацыяльнае забеспячэнне і ўзровень жыцця, неабходны для іх развіцця і інш. (37)

  1. Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах прыняты рэзалюцыяй 2200 А (XXI) Генеральнай Асамблеі ад 16 снежня 1966 года, уступіў у сілу 23 сакавіка 1976 года.

Факультатыўны пратакол да Пакта аб грамадзянскіх і палітычных правах, які прадугледжвае працэдуру разгляду паведамленняў аб парушэннях дзяржавамі-ўдзельнікамі пакта, уступіў у сілу 23 сакавіка 1976 года.
Другі факультатыўны пратакол да Міжнароднага пакту аб грамадзянскіх і палітычных правах, накіраваны на адмену смяротнага пакарання, прыняты 15 снежня 1989 года рэзалюцыяй 44/128 Генеральнай Асамблеі, уступіў у сілу ў 1991 годзе.

Нагляд за выкананнем Пакта ажыццяўляе Камітэт па правах чалавека ААН, разглядаючы даклады краін-удзельніц, публікуючы каментары («заўвагі агульнага парадку») да пакту і разглядаючы скаргі на парушэнне пакта краінамі-ўдзельніцамі першага факультатыўнага пратаколу.

У Пакце замацаваны асноўныя правы і свабоды чалавека, такія як права народаў на самавызначэнне; права на жыццё; забарона катаванняў; забарона рабства і прымусовай працы; права на свабоду і асабістую недатыкальнасць; права асоб, пазбаўленых волі, на гуманнае абыходжанне і павагу годнасці; забарона пазбаўлення волі за даўгі; права на свабоднае перамяшчэнне і свабода выбару месцажыхарства; абмежаванне магчымасці высылкі замежнікаў; роўнасць перад судом, прэзумпцыя невінаватасці, забарона паўторнага асуджэння, права на перагляд асуджэння і іншыя працэсуальныя правы; забарона крымінальнага пакарання за дзеянні, якія не прызнавалі злачыннымі ў час іх здзяйснення; права на прызнанне правасуб'ектнасці; забарона ўмяшання ў асабістае і сямейнае жыццё, недатыкальнасць жылля, таямніца карэспандэнцыі і абарона ад незаконных замахаў на гонар і рэпутацыю; права на свабоду думкі, сумлення і рэлігіі; свабода слова; забарона прапаганды вайны і выступаў на карысць нацыянальнай, расавай або рэлігійнай нянавісці, якія ўяўляюць сабой падбухторванне да дыскрымінацыі, варожасці або гвалту; свабода сходаў; свабода асацыяцыяў; правы дзяцей; права прымаць удзел у вядзенні дзяржаўных спраў, галасаваць і быць абраным; роўнасць перад законам, забарона дыскрымінацыі; правы этнічных, рэлігійных і моўных меншасцяў.

Пакт падпісаны Беларуссю 19 сакавіка 1968 года, ратыфікаваны 12 лістапада 1973 года. Да Факультатыўнага пратакола да Пакта Беларусь далучылася 30 верасня 1992 года. Другі Факультатыўны пратакол не падпісаны да цяперашняга часу. У краіне захоўваецца пакаранне смерцю. Дзяржава не выконвае ў належнай меры свае міжнародныя абавязацельствы па Пакту. (38)

  1. Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах прыняты Генеральнай Асамблеяй ААН 16 снежня 1966 года i ўступіў у сілу 3 студзеня 1976 года.

10 снежня 2008 года Генеральная Асамблея ААН прыняла факультатыўны пратакол да пакту, які прадугледжвае магчымасць падачы скаргаў на парушэнні пакта. Ён уступіў у моц 5 траўня 2013 года. Пакт заканадаўча замацаваў асноўныя эканамічныя, сацыяльныя і культурныя правы чалавека, такія як права на самавызначэнне, права на працу, права на справядлівыя і спрыяльныя ўмовы працы, права на стварэнне прафсаюзаў і страйкі, права на сацыяльнае забеспячэнне, абарону сям'і, мацярынства і дзяцей, права на дастатковы жыццёвы ўзровень (уключае права на жыллё і на харчаванне), права на найвышэйшы дасягальны ўзровень фізічнага і псіхічнага здароўя, права кожнага чалавека на адукацыю, план дзеянняў па ўвядзенні абавязковай бясплатнай ўсеагульнай пачатковай адукацыі, права на ўдзел у культурным жыцці, карыстанне вынікамі навуковага прагрэсу і абаронай інтарэсаў, звязаных з уласнай творчасцю.

За выкананнем дзяржавамі-удзельнікамі сваіх абавязацельстваў па Пакту і ўзроўнем ажыццяўлення адпаведных правоў і абавязкаў назірае Камітэт па эканамічных, сацыяльных і культурных правох.

Пакт падпісаны Беларуссю 19 сакавіка 1968 года, ратыфікаваны 12 лістапада 1973 года. Дзяржавай сістэмна парушаюцца правы чалавека, прадугледжаныя Пактам, такія як права на справядлівыя і спрыяльныя ўмовы працы, права на стварэнне прафсаюзаў і страйкі, права на найвышэйшы дасягальны ўзровень фізічнага і псіхічнага здароўя, права на дастатковы жыццёвы ўзровень і інш. (39)

  1. Канвенцыя аб правах інвалідаў прынятая Генеральнай Асамблеяй ААН 13 снежня 2006 года і ўступіла ў сілу 3 траўня 2008 года. Адначасова з Канвенцыяй прыняты і ўступіў у сілу Факультатыўны пратакол да яе. З уступленнем у сілу Канвенцыі быў заснаваны Камітэт па правах інвалідаў - орган нагляду за выкананнем Канвенцыі, упаўнаважаны разглядаць даклады дзяржаў-удзельніц Канвенцыі, выносіць па іх прапановы і агульныя рэкамендацыі, а таксама разглядаць паведамленні аб парушэннях Канвенцыі дзяржавамі-ўдзельнікамі Пратаколу. Да інвалідаў, згодна з Канвенцыяй, адносяцца асобы з устойлівымі фізічнымі, псіхічнымі, інтэлектуальнымі ці сэнсарнымі парушэннямі, якія пры ўзаемадзеянні з рознымі бар'ерамі могуць перашкаджаць іх поўнаму і эфектыўнаму ўдзелу ў жыцці грамадства нароўні з іншымі. Мэта Канвенцыі заключаецца ў заахвочванні, абароне і забеспячэнні поўнага і роўнага ажыццяўлення ўсімі інвалідамі ўсіх правоў чалавека і асноўных свабод, а таксама ў заахвочванні павагі да ўласцівай ім годнасці.

Канвенцыя падпісаная Беларуссю 28 верасня 2015 года, аднак не ратыфікавана да цяперашняга часу. (40)

 

Права сярэднявечных княстваў на беларускіх землях

Вялiкае Княства Лiтоўскае

Вялiкае Княства Лiтоўскае ў часы Рэчы Паспалiтай

Беларускiя землi пад уладай Расiйскай імперыi

Беларуская Народная Рэспубліка

Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка 

Рэспубліка Беларусь


* Праект для адукацыйных мэтаў. Інфармацыя не ўяўляе сабой поўны пералік арганізацый і фактаў па гісторыі беларускага права.

* Праект для адукацыйных мэтаў. Інфармацыя не ўяўляе сабой поўны пералік арганізацый і фактаў па гісторыі беларускага праваабарончага руху.

 

Крыніцы:

1. http://newsby.org/by/1990/07/27/text21028.htm

2. http://www.pravo.by/main.aspx?guid=14551

3. http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=V19403254

4. http://pravo.levonevsky.org/bazaby/zakon/zakb1210.htm

5. http://spravka-jurist.com/base/part-ex/tx_cszcou.htm 

6. http://expert.by/EC/monitorings/173594.txt

7. http://expert.by/EC/monitorings/173594.txt

8. http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p2=2/478

9. ru.wikipedia.org/wiki/Референдум_в_Белоруссии_(1995)

10. ru.wikipedia.org/wiki/Референдум_в_Белоруссии_(1996)

11. http://kodeksy-by.com/ugolovnyj_kodeks_rb.htm

12. ru.wikipedia.org/wiki/Референдум_в_Белоруссии_(2004)

13. http://kodeksy-by.com/zakon_rb_o_massovyh_meropriyatiyah.htm

14. http://pravo.newsby.org/belarus/zakon0/z209.htm

15. http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10800427

16. http://laws.newsby.org/documents/dekretp/dek00125.htm

17. http://kodeksy-by.com/izbiratelnyj_kodeks_rb.htm

18. http://kodeksy-by.com/zakon_rb_ob_advokature.htm

19. http://president.gov.by/ru/official_documents_ru/view/dekret-3-ot-2-aprelja-2015-g-11135/

20. http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=P31500534&p1=1&p5=0

21. http://president.gov.by/ru/official_documents_ru/view/ukaz-137-ot-11-aprelja-2016-g-13449/

22. http://belhelcom.org/node/12456

23. http://belngo.info/pra-asambleju

24. http://www.lawtrend.org/about-us

25. http://www.lawtrend.org/about-us

26. http://www.ngo.by/news/d1b50b60f0b7671f.html

27. http://www.belhelcom.org/node/19715

28. http://mova.na.by/ustanovy/supolki.html

29. http://mova.na.by/ustanovy/supolki.html

30. http://www.salidarnasc.org

31. http://www.pensionerby.org/program.htm

32. http://studrada.org/

33. https://bydc.info/about

34. http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/cedaw.shtml

35. http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/raceconv.shtml

36. http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/torture.shtml

37. http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/childcon.shtml

38. http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/pactpol.shtml

39. http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/pactecon.shtml

40.http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/disability.shtml

41. http://expert.by/EC/monitorings/173594.txt

42. http://expert.by/EC/monitorings/173594.txt

43.http://yhrm.org/ru/publish/zaklyuchenie_venetsianskoi_komissii_o_sootvetstvii_stati_1931_uk_belarusi_kasatelno_prav_nez

44. http://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2012)006-e

     

Обратите внимание

Наши партнеры